Bij het overlijden van Harry Kuitert (1924-2017)

De Hervormde Kerk was sinds de negentiende eeuw een ‘hotelkerk’: iedere stroming had zijn eigen kamertje. De afgescheiden Gereformeerde Kerken zouden het anders doen: alle neuzen moesten weer één kant op. Het resultaat werd een gevecht om de waarheid. Harry Kuitert, onlangs overleden, was de voornaamste theoloog die heftige weerstand én veel bijval opriep.

‘Is Jezus nu God of goddelijk?’ Die kwestie riep rond het jaar 310 in Alexandrië (Egypte) zoveel commotie op dat men elkaar bij de bakker met warme broden te lijf ging. Lang geleden, zeker, maar discussies over het ‘ware geloof’ blijven christenen vergezellen. Er was de grote scheuring rond het jaar 1000 tussen de Oosterse kerken en de kerk van Rome.
Dit jaar veel aandacht voor Luther. Hij bepleitte een reformatie van de kerk, maar het werd een familievete. De erfgenamen van de Reformatie kregen het ook met elkaar aan de stok. Zelfs in het keurige Den Haag liepen de emoties hoog op. Nadat in 1864 de ‘moderne’ ds. J.C. Zaalberg in de Nieuwe Kerk op het Spui gepreekt had, werden voor de kerkdeur zijn gemeenteleden door orthodoxe gelovigen gemolesteerd. Er verscheen een spotprent met als onderschrift: ‘Hoe de Haagsche kerkgemeente de vrijheid van geweten eerbiedigt, en de modernen zoekt te bekeeren’.
De oude Nederduitsch Hervormde Kerk werd in de negentiende eeuw geplaagd door afscheiding en scheuring. ‘Gezangenkwesties’, ‘wind van leer ’en ‘Bijbelkritiek’ – het resulteerde in vele smaken afgescheiden gereformeerden en vele smaken hervormde vrijzinnigheid.
Als Abraham Kuyper in 1886 met het bestuur van de Hervormde Kerk breekt, vindt hij direct navolging in Den Haag. De politicus L.W.C. Keuchenius (Anti-Revolutionair) volgt hem. De Bazarlaankerk is het eerste onderkomen van de ‘dolerende’ gereformeerden. In 1888 wordt op de Lange Beestenmarkt de Westerkerk geopend (duizend zitplaatsen). De eerste predikant is ds. J.C. Sikkel, een geducht polemist en pionier van de gereformeerde sociale beweging. De kerk is in 1975 afgebrand.
Bij de hervormden heeft men vanaf de negentiende eeuw geleerd met meer dan één visie op de waarheid te leven. Dr. Ph. J. Hoedemaker koesterde het begrip volkskerk: ‘Heel de kerk voor heel het volk’. Hij zei tegen Kuyper: ‘Samen ziek, samen gezond’. Maar bij Kuyper werd de kerk een gemeenschap van ‘ware gelovigen’. Daarom ook had hij een eigen ‘Vrije’ (geen staatsinmenging) Universiteit gesticht, waar de gereformeerde belijdenis gehandhaafd werd.

Te benauwd
In de twintigste eeuw hebben de gereformeerden met alle macht geprobeerd in eigen kring afwijkende geluiden te smoren en alle geleerde neuzen één kant op te krijgen. Het hervormde model van een ‘hotelkerk’ met kamertjes voor iedere stroming was hen een gruwel.
Toen ds. Geelkerken opperde dat de slang in het paradijs niet ‘echt’ gesproken had, legde de synode van Assen (1926) hem het zwijgen op. Uit dit conflict ontstonden de Gereformeerde kerken ‘in Hersteld Verband’, die zich later met de hervormden herenigden.
Na de Tweede Wereldoorlog, toen steeds meer theologen in gepopulariseerde boekjes hun wetenschappelijk verantwoorde maar ‘ketterse’ inzichten aan de man brachten, rolden de Gereformeerde Kerken in Nederland van de ene ‘kwestie’ in de andere. Een paar bekende mensen die door ‘verontrusten’ aangeklaagd werden: studentenpastor Herman Wiersinga (‘Verzoening als affaire’), Tjitze Baarda, die schielijk weer de wetenschap in dook; Cees den Heyer (‘Ruim geloven’) die de eer aan zichzelf hield en aftrad als professor.
En natuurlijk Harry Kuitert. Hij was leerling van professor Berkouwer, die de dogmatische deuren van de VU voorzichtig opende. Maar Kuitert, vanaf 1967 hoogleraar ethiek aan de VU, mocht Berkouwer vijf jaar later niet opvolgen; men vond hem te voortvarend. Dogmatisch liep Kuitert in die tijd eigenlijk niet uit de pas. Alleen begon het gereformeerde ‘huis’ hem te benauwd te worden. In de ethiek vermeed hij geen onderwerpen als euthanasie en suïcide.
Ik herinner mij dat ‘verontrusten’ hem een vragenlijstje stuurden. Of hij maar even ja/nee wilde zeggen op vragen als: ‘Adam was de eerste mens’, ‘De ezel van Bileam heeft gesproken’, ‘Jezus liep op het water’. Terecht weigerde hij zich op te knopen aan dit dogmatische wurgkoord.

Compromisloos
Het heeft mij altijd verwonderd hoe aimabel en rustig hij zich in alle strijd rond zijn persoon heeft opgesteld. Ook pastoraal heeft hij veel voor mensen betekend. In de jaren na zijn emeritaat als hoogleraar heeft hij, in leesbare taal, heel het bouwwerk van de theologie ontmanteld. Ook wie ver met hem waren meegegaan, haakten hier soms af. Zo compromisloos en rationalistisch Kuyper het gereformeerde huis had opgebouwd, even gedreven werd het door Kuitert als product van verbeelding ontmaskerd. Begonnen als iemand die het geloof bij de tijd wilde brengen, werd hij tot teken van tegenspraak.
Hij behoorde ook bij de achttien dominees die vijftig jaar geleden al ‘samen op weg’ bepleitten. Als gevolg van de verschillen tussen hervormden en gereformeerden zou de Protestantse Kerk er pas in 2004 komen.
Als dat proces van samengaan nu eens wat vrolijker en spiritueler was gegaan, zou de theologie van Harry Kuitert dan wellicht ook wat hoopvoller geëindigd zijn? Gelukkig heeft onze theologie niet het laatste woord. Adieu, Harry Kuitert. ‘Moede gaan wij, arm en naakt, tot de God die zalig maakt’.

Tekst: Rob van Essen
Beeld: Harry Kuitert in zijn jonge jaren. Foto op het boek Spreken over boven. Harry Kuitert, een biografie. Door Gert J. Peelen m.m.v. Petra Pronk, 2016.

Kerk in Den Haag  bestaat in november precies twintig jaar. De redactie is benieuwd: wat vindt u van het blad/de website? Uw mening (2 minuten invultijd) is ons verjaardagscadeau. Daarmee hopen wij u te trakteren op een nog mooier blad/website. Om de redactie blij te maken: klik hier.

Deel dit artikel