Engelen in de beeldende kunst: helpers en doeners met vleugeltjes
Door Jolly van der Velden
Gepubliceerd december 2011, jaargang 15, nr. 141
achtergrond Engelen worden al eeuwenlang afgebeeld. De christelijke beeldende kunst heeft daar een grote rol in gespeeld. Kunsthistorica Marjolijn van Delft vertelt erover.
Annunciatie van Fra Angelico (1426).
‘Niemand weet precies wat een engel is, niemand weet of ze bestaan, maar iedereen heeft er een beeld bij en een idee over.’ Aan het woord is de Haagse kunsthistorica Marjolijn van Delft. ‘We weten allemaal wat er bedoeld wordt als je iemand een engel noemt. Engelen hebben, ook dankzij de beeldende kunst, menselijke aspecten gekregen, waardoor ze in de loop van de eeuwen een begrip zijn geworden.’
Stof tot verbeelding
Het woord engel is afkomstig van het Griekse woord angelos, dat boodschapper betekent. In de Grieks- Romeinse godenwereld waren Hermes en Mercurius de boodschapper van de goden Zeus en Jupiter. Hermes wordt in de mythologie voorgesteld met vleugeltjes op zijn helm en aan zijn schoeisel, om zich snel te kunnen verplaatsen tussen hemel en aarde.
Van Delft: ‘Het concept is al oud en komt niet specifiek uit de christelijke traditie. Het aankondigen van boodschappen van hogerhand kwam in oude Oosterse culturen al voor en ook in de koran worden engelen genoemd. Wel is het zo dat engelen in de christelijke kunst een grote rol zijn gaan spelen, gestimuleerd door passages uit de bijbel. De profeet Jesaja beschrijft bijvoorbeeld serafijnen als zesvleugelige wezens. Dit gaf kunstenaars stof tot verbeelding.’
Menselijke eigenschappen
Al die afbeeldingen zijn er natuurlijk niet voor niets. Aanvankelijk waren ze er vooral om de verhalen uit de bijbel te verduidelijken voor mensen die niet konden lezen. Belangrijk hierin is dat niet iedere engel dezelfde taak heeft.
‘De eerste bron waarin geestelijke wezens worden ingedeeld in verschillende categorieën of koren, stamt uit de negende eeuw en wordt toegeschreven aan Dionysius de Areopagiet. Hij onderscheidde drie hiërarchieën. De eerste bestaat uit: serafijnen, cherubijnen en tronen. Zij blijven dichtbij God en worden daardoor niet zo vaak afgebeeld. De tweede bestaat uit: heerschappen, machten en krachten. Zij staan bekend als de helpers, de doeners. De derde ten slotte bestaat uit: vorstendommen, aartsengelen en engelen.
Met name de laatste twee zijn veel uitgebeeld in de kunst. Om de boodschap – aan mensen – over te brengen, kregen ze herkenbare menselijke vormen, weliswaar met vleugels. Vanaf de Middeleeuwen kregen de engelen ook meer menselijke eigenschappen. Je ziet dan bijvoorbeeld een glimlachende aartsengel Gabriel bij de annunciatie, de aankondiging van de geboorte van Jezus aan Maria.’
Charmant
Van Delft vindt de Italiaanse schilder Fra Angelico uit de vijftiende eeuw bijzonder: ‘Hij weet zijn engelen zo mooi vorm te geven. Prachtig gekleurde vleugels, charmant, lief. Zo zou je altijd wel een engel op bezoek willen krijgen.’
Marjolijn van Delft houdt regelmatig lezingen. Informatie: www.kunstrijk-denhaag.nl.
Sociale media
Follow @KerkDenHaag