Kerk in Den Haag

Geloof als strategie, de religie van de Oranje-Nassaus

Door Jolly van der Velden
Gepubliceerd februari 2012, jaargang 15, nr. 143

achtergrond Kerk in Den Haag was bij een lezing over de geloofsovertuigingen van de eerste generaties Oranje-Nassaus. Een kleurrijk verhaal.

In de Oud-Katholieke kerk in de Juffrouw Idastraat laat pastoor en kerkhistoricus Wietse van der Velde zich niet van slag brengen door een laptop die hem in de steek laat. Ook zonder plaatjes weet hij genoeg te vertellen over het geloof en de kerkgang van verschillende leden van de familie Van Oranje-Nassau in de zestiende en zeventiende eeuw. Tijdens deze lezing, afgelopen najaar, wordt duidelijk dat het kan verkeren, ook – of juist – in een adellijke familie.

 

‘Geen zorgen’
Willem van Oranje is de geschiedenis ingegaan als calvinist, maar dat beeld is te beperkt, zo vertelt Van der Velde. Hij veranderde namelijk nogal eens van geloof als de situatie daar om vroeg. Hij werd in 1533 in een luthers gezin geboren en erfde, elf jaar oud, het prinsdom Oranje. Een prima erfenis, maar er was één voorwaarde aan verbonden: hij moest er rooms-katholiek voor worden. De familie besloot dat het de moeite waard was en Willem veranderde van geloof.
Zijn eerste huwelijk was met de katholieke Anna van Buren. Nadat zij was overleden hertrouwde hij uit strategische overwegingen met een lutherse vrouw: Anna van Saksen. Niets aan de hand, zei hij tegen de Spaanse Filips II: ze gaat wel naar de mis. Tegen zijn schoonfamilie zei hij: geen zorgen, in mijn hart ben ik luthers.
Ondertussen werden hier de protestanten steeds strenger vervolgd. Willem pleitte vurig voor gewetensvrijheid. Hij bleef katholiek, totdat hij naar Duitsland moest vluchten en weer luthers werd. Zijn strijd tegen Spanje gaf hem politieke redenen om een paar jaar later calvinist te worden, hoewel hij de predestinatieleer nooit heeft omarmd.

 

Geval apart
Zijn zoon Prins Maurits was een geval apart. Hij was overtuigd calvinist, voerde voor die zaak een verbeten strijd, maar leek zijn persoonlijke leven nogal gescheiden te houden van de leer. Hij trouwde namelijk nooit, maar had wel vele maîtresses en kinderen.
Zijn halfbroer Frederik Hendrik trouwde met Amalia van Solms. Het stel hield van dansen, dus er werd wel eens een bal gegeven op het Noordeinde. Ook werden er kaartavondjes gehouden: doornen in de ogen van hun eigen geloofsgenoten, de calvinisten.

 

‘Zotte ceremoniën’
Hun kleinzoon stadhouder Willem III was qua religie de meest kleurrijke Oranje. Hij trouwde met de anglicaanse Mary Stuart. Het huwelijk was een politieke oplossing omdat de vader van Mary, Jacobus, katholiek was. Maar omdat in Engeland de vorst automatisch hoofd van de anglicaanse kerk is, zouden de anglicanen een katholiek aan het roer krijgen. Dat kon natuurlijk niet. Willem III werd naar Engeland gestuurd om het protestantse geloof te verdedigen. Met succes: hij werd koning nadat zijn schoonvader was afgezet.
Dit leverde een bijzondere situatie op. Elke keer als hij de grens overstak, wisselde hij namelijk van godsdienst. In Nederland was hij calvinistisch, in Engeland anglicaan, hoofd van een kerk met naar zijn smaak ‘zotte paapse ceremoniën’ en in Schotland, waar hij ook koning was, presbyteriaans.
Zoals gezegd, het kan verkeren.