Kerk in Den Haag

Radiopresentator Lex Bohlmeijer:

Lex Bohlmeijer: ‘Muziek is een mysterie, één groot raadsel’

Door Margot C. Berends
Gepubliceerd september 2010, jaargang 14, nr. 128

interview Drie woorden duiken regelmatig op als Lex Bohlmeijer het heeft over zingeving en over zijn werk: ‘manoeuvreren’, ‘loslaten’ en ‘fabuleus’. Lex Bohlmeijer is radiopresentator van onder meer Amoroso en Casa luna. Hij woont sinds zijn zestiende in Den Haag. Zijn vader werd hier godsdienstleraar, nadat hij her en der in het land als predikant had gewerkt.

‘Jarenlang heb ik naar de preken van mijn vader geluisterd, maar die zijn volledig langs me heengegaan. Na één of twee keer catechisatie werd me duidelijk dat ik daar niets te zoeken had. Toen heb ik tegen mijn moeder gezegd: weet je wat ma, ik wil eens even niks met die kerk. Ik wil uitvinden wat er gebeurt als ik het geloof helemaal heb losgelaten.
Door mijn radiowerk werd ik weer bepaald bij zingeving en religie. Langzaam ben ik tot de conclusie gekomen dat God een verzinsel is. Een prachtig verzinsel, maar wel bedacht door mensen. Tegelijk een goed middel waarmee je kunt manoeuvreren om uit te vinden hoe mensen tegenover elkaar moeten staan.

Klein wurm
Mijn dochter van zes zit op een rooms-katholieke basisschool, en het geestige is dat zij nu met verhalen thuiskomt over God. God heeft alles gemaakt, zegt ze. Dat zou ik tien jaar geleden behoorlijk moeilijk hebben gevonden. Nu vind ik het mooi dat het denken daarover, die verwondering, begonnen is. Ik probeer uit te leggen, nu al – aan zo’n klein wurm, wat God voor mij betekent. Dat het misschien niet een meneer is, maar een kracht, een voortgang van leven. Voor haar is het geloof nu iets, en ik wil haar dat niet afnemen. Ik moet dus behoedzaam manoeuvreren. Geloof is een instrument om het gesprek te voeren over wat je belangrijk vindt. Dat kan ook zonder dat je het woord God gebruikt. Tegelijk vind ik het praten over God of het lezen van de bijbel toch belangrijk, omdat het nog maar de vraag is of mensen die dat niet doen, er wel uitkomen. Ik denk dat we een ethiek of een voorbeeldleer nodig hebben. In ieder geval is het prettig als je die geloofstaal en die verhalen bij de hand hebt. We lezen met onze dochter ook Annie M. G. Schmidt, en Roald Dahl. Het totaalpakket vind ik mooi.

Schoonheid
Ik heb een tijd het woord “ontvankelijkheid” gebruikt, als ik het had over “geloven”. Ik wil graag een ontvankelijk mens zijn, ontvankelijk voor anderen, voor licht, voor verbazing over het feit dat we hier met z’n allen zijn – op zo’n bolletje in de ruimte. Ik zoek naar een manier om het bestaan te wijden. We hebben een beschaving die enorm consumeert en we staan er te weinig bij stil wàt we consumeren. Dat is zonde.
Je kunt met veel meer zorg en aandacht leven. Daar schrijf ik mijn tekstjes voor Amoroso over, ik probeer er op mijn onbeholpen, eenvoudige manier woordjes voor te vinden. Voor ervaringen, waarbij er even iets oplicht, een vonk overspringt, schoonheid, ontroering. Het is bij dat programma mijn opdracht om de muziek net een beetje een andere kleur te geven, om er iets aan toe te voegen, een beschouwing, noem het iets levensbeschouwelijks.
Ik heb eens de countertenor Andreas Scholl geïnterviewd, die zei: alle muziek is religieus. Muziek is een mysterie, één groot raadsel, niemand weet wat het is, hoe het werkt. Het is grappig dat ik precies op de scheidslijn tussen woorden en muziek manoeuvreer. Muziek begint waar woorden ophouden, niet alleen in de filosofische betekenis, maar ook letterlijk: het is mijn werk. Ik blijf zo lang mogelijk doorpraten. Omdat ík dat ben, met mijn mogelijkheden. Tot ik het moet loslaten en er iets anders begint, “het andere”.
Ik maak zelf geen muziek, mijn vrouw wel, beroepsmatig. Voor haar geldt hetzelfde: er is een moment waarop je alle controle, alle begrip, alle rationaliteit moet loslaten. Dat geldt voor muziek, voor andere mensen, voor het hele universum. Als je daarbij in de buurt komt, is dat een fabuleus moment. Loslaten, dat is een ongelooflijke houding in het leven. Je hebt de neiging om vast te houden, te controleren, te beheersen, te begrijpen.

Ontmoeting
Dat geldt ook voor de interviews die ik op Radio 1 doe in het programma Casa luna. Het gaat daarin niet zozeer om het eindresultaat of om het idee dat je de waarheid bovenhaalt, maar om de ontmoeting. Je moet bereid zijn om naar elkaar te luisteren en naar elkaar te kijken, om stappen te zetten in de richting van de ander. Dat is wat mij ten diepste drijft in mijn werk. Soms verlies je de controle over zo’n gesprek. Dat lijkt hinderlijk, want je wilt die gast leiden naar iets dat jij wilt hebben. Ik weet soms echt niet meer wat de volgende vraag zal zijn. De beste houding is dan: laat maar los, laat maar gebeuren. Eigenlijk zijn dàt de gebenedijde momenten. Dan word je gelijkwaardig. Bovendien komt er altíjd een volgende vraag, of een opmerking waarvan ik denk: goh, waarom zeg ik dat eigenlijk.
Nog een stap verder is het om stiltes toe te staan. Op de radio is dat een fascinerend fenomeen, je hoort ze veel te weinig. Iedereen denkt dat het niet mag, dat het niet goed is. Als je in het dagelijkse leven, in gewone conversatie, in staat bent stiltes te laten vallen, betekent dat dat je met elkaar vertrouwd bent. Stilte is iets voor geliefden. Maar op de radio is opeens iedereen getuige van een dergelijke vertrouwelijkheid. We hebben de neiging om elke stilte dood te praten, dood te maken. Dat is zonde. Stilte gaat over intimiteit, niet-weten, het breekt iets open, het raakt aan het gebied voorbij de woorden, voorbij de taal, voorbij de rationaliteit, je belandt in dat mysterie dat je net zo goed religieus kunt noemen. Je zit er opeens, gewoon door het simpele feit dat je je mond houdt.
Ik probeer het ook echt wel te doen – wacht maar, wacht nou maar, zeg ik dan tegen mezelf. Ik had eens een ecoloog in mijn programma, die gemakkelijk over de dood in de natuur praatte. Toen ik hem vroeg wat de dood voor hem persoonlijk betekende, viel hij stil. Ik heb dat een lange tien seconden laten duren. Helaas heb ik de stilte toen opgeheven door een nogal stomme triviale vraag. Maar toch zeggen anderen me wel eens dat die stilte mijn mooiste radiomoment was. Bizar hè.’

Lex Bohlmeijer presenteert diverse radioprogramma’s bij de NCRV, waaronder het dagelijkse Radio 4-programma Amoroso. Verder is hij de stem van Woord op zondag en Te Deum laudamus, maakt hij deel uit van presentatorenteam van Casa luna (Radio 1) en is hij presentator van het digitale themakanaal Spirit 24.