Kerk in Den Haag

Belevingsvieringen voor demente ouderen

Over dementie: ‘De ziel blijft spiritueel’

Door Margot C. Berends
Gepubliceerd oktober 2010, jaargang 14, nr. 129

reportage Geestelijk verzorger Maria van Zutphen ontwikkelde religieuze bijeenkomsten speciaal voor dementerenden. Het sleutelwoord is: herkenbaarheid. Apathische mensen reageren alert op oude geuren, logo’s en muziek.

Zo’n tien ouderen beleven een christelijke viering, met rituelen, symbolen, liederen, geuren. Ze zitten voorovergebogen, staren met lege ogen voor zich uit, houden stilletjes een pop vast. Maar vroeg of laat komt er een moment waarop het leven in ze terugkomt. De een kijkt verheugd op bij het ruiken van rozenolie. Een ander weet precies waarvoor ze wil bidden, als er een kaars wordt aangestoken. Een vrouw zingt bij het horen van een simpele fluitmelodie feilloos de woorden van het lied mee.
Geestelijk verzorger Maria van Zutphen werkte in het Rijswijkse verpleeghuis Westhof en ontwikkelde daar ‘belevingsvieringen’ voor ouderen met dementie. Ze schreef er een boekje over, een praktische handleiding, met een dvd vol met dit soort voorbeelden.

Steeds ijler
Bij dementerenden is de geest bezig om afscheid te nemen, en in een verder gevorderd stadium functioneert ook het lichaam steeds minder, schrijft ze. ‘Het lijkt alsof ze op aarde al langzaam in het andere bewustzijnsniveau komen. Ze trekken zich steeds meer terug in zichzelf en worden als het ware ijler.’
Maar hun ziel blijft intact en blijft spiritueel. Het zielenleven is belangrijk voor mensen met dementie. Van Zutphen probeerde in contact te komen met die ziel. Dat kon door associatief te communiceren. Door het duiden van beelden en metaforen die de dementerende zelf gebruikt, door muziek, religieuze voorwerpen, de geur van kerkwierook, door te bidden met oude vertrouwde woorden.
Het sleutelwoord is herkenbaarheid. Daarom is het van belang om aparte rooms-katholieke en protestantse vieringen te houden. Klokgelui bij het begin van de ceremonie, bekende bijbelverhalen, liederen uit de bundel van Johannes de Heer: het draagt allemaal bij aan het opdelven van de oude rituelen en gevoelens.
Ook het laten zien of voelen van voorwerpen van vroeger kan herkenning oproepen. Een Wachttoren met het oude logo, voor Jehovagetuigen. Een rozenkrans en een elektrisch kruisje onder een stolpje voor rooms-katholieken. Geborduurde bijbelspreuken of een afbeelding van de brede en de smalle weg voor protestanten.

Kazuivels
Van Zutphen organiseerde ook andere religieuze bijeenkomsten en contacten. Voor protestanten zangbijeenkomsten rond het harmonium, voor katholieken Mariavieringen, met veel Mariabeelden, het Ave Maria en verse, geurende bloemen. In individuele contacten gaf ze bijvoorbeeld een katholieke vrouw een missaal in handen. Bij het voelen van de dunne blaadjes ging deze vrouw helemaal stralen.
Een andere katholieke bewoonster liet ze een catalogus zien met afbeeldingen van kazuivels, miskelken en dergelijke. Hoewel de vrouw lange tijd geen interesse had getoond of had gesproken, bekeek ze nu een kwartier lang aandachtig de foto’s.
Daarna zei ze duidelijk verstaanbaar: ‘Godverdorie, dat is mooi.’

‘Daar pas ik in’. Religieuze bijeenkomsten voor ouderen met dementie. Maria van Zutphen. Uitgever www.JouwBoek.nl. ISBN 978-90-8759-098-7. Bestellen: mvanzutphen@12move.nl, tel. (070) 386 68 68.

 Zie ook: Dementie is niet alleen maar verval en: Boeken over mantelzorg en over dementie