China als voorbeeld voor Den Haag
Bas Plaisier: 'Stop de schaalvergroting, kies in Den Haag voor kleine, vernieuwende buurtkerken'
Door Bas Plaisier
Gepubliceerd september 2011, jaargang 15, nr. 138
Discussie Stop met alle bureaucratische rompslomp en verdere schaalvergroting en geef kleinere, vernieuwende kerken de ruimte. Predikanten die voor deze 'wezenlijke vernieuwing' van de Protestantse Gemeente terugschrikken, kunnen beter opstappen, zodat er geld vrij komt voor 'vers bloed' om aan de kerk van de toekomst te werken. Oud-Hagenaar Bas Plaisier mengt zich vanuit Hongkong in de discussie over de herstructurering van de Protestantse Gemeente.
In de jaren dat ik meeloop in de Protestantse Gemeente van Den Haag (dat is inmiddels al bijna 25 jaar) heb ik veel herstructureringsplannen voorbij zien komen. Verschillende kwamen in de prullenbak terecht, een deel is gerealiseerd.
Steeds ging het erom de financiën op orde te krijgen en genoeg reserves te hebben, zodat het toekomstige kerk-zijn in Den Haag gegarandeerd kon worden. Kerkgebouwen werden verkocht, predikantsplaatsen opgeheven en wijkgemeenten samengevoegd. Helaas is het uiteindelijke doel nooit bereikt. Zekerheid voor de toekomst van de kerk in Den Haag en een stevige basis om zware tijden door te komen is er niet gekomen.
Het plan dat vorige week werd gepresenteerd, gaat met dezelfde intentie verder. Vanwege de ‘kerk van morgen’ wordt er diep gesneden in predikantsplaatsen, kerkgebouwen en de bestaande structuren van wijkgemeenten. Het gaat inderdaad niet goed – geen zinnig mens zal dat ontkennen. Steeds minder mensen dragen substantieel bij, het aantal kerkgangers loopt terug en de lasten worden daarom te groot. Er moet iets veranderen.
Schrik om het hart
Inderdaad. Maar toen ik dit plan las sloeg de schrik me om het hart. Er wordt op de oude voet verder gegaan. De oplossing is weer herstructureren: wijkgemeenten worden bij elkaar geveegd – vier nieuwe moeten er overblijven. Ik lees echter geen visie op het kerk-zijn en de taak van predikanten en gemeenten daarin. Omdat die er kennelijk niet is, wordt er weer gezocht naar een nieuwe (re)organisatie en het op een andere wijze voortzetten van het bestaande.
In dit plan worden met verouderde middelen de huidige en toekomstige problemen te lijf gegaan. Hoe kan wat in het verleden al niet wezenlijk tot verandering leidde, dat in de toekomst wel doen? Is dit niet een manier om het sterfproces alleen maar te verlengen en op een nette manier het einde voor te bereiden? Er wordt niet gekozen voor een medicijn dat wezenlijke verandering zou kunnen brengen. Naar mijn mening is dat: in gebed en vertrouwen kiezen voor de weg van de navolging van Christus. En dat op de wijze zoals het ooit begon: met kleine(re) gemeenschappen.
Geen grote kerkverbanden
Ik woon en werk op dit moment in Hong Kong en ben betrokken bij het missionaire werk van de kerken hier en in China. Wat ons vanaf de eerste dag opviel, was dat de christenen hier totaal niets hebben met grote structuren of kerkverbanden. Als ik mijn studenten doorvraag over de kerk waartoe ze behoren weten ze vaak niet méér van hun kerk, dan wat ze zondags zien in hun eigen kerkelijke gemeente. Vaak is die kerk een paar jaar geleden ontstaan uit een kerkplantingsactie van een bevlogen christen of een groep kerkmensen.
Ze begonnen in huiskamers en als ze daaruit barsten (wat meestal gebeurt) zoeken ze een ruimte in een school, een wijkgebouw, kantoor of hotel/restaurant. Groeien ze dan nog verder, dan komen ze tot het verkrijgen van een eigen kerkcentrum. Maar iedere gemeente gaat haar eigen weg in getuigenis en dienst.
Liefde van Christus en heil voor de buurt
Wat zegt dat voor Den Haag? Dit: dat alle bestaande kerkplekken hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen. Vele verliezen (met pijn in het hart) het dure kerkgebouw. Maar zij kunnen doorgaan in ruimten ergens in de wijk. Ze kiezen voor een nieuw begin.
Niet het 'nog' (“we hebben 'nog' zoveel mensen”) is bepalend, maar het 'al' (“we zijn 'al' met zoveel”). En daarbij zijn ze volstrekt gericht op het verkondigen van het evangelie (door elk kerklid) en het laten zien van de liefde van Christus. Ze komen voor elkaar en voor de mensen om hen heen op, zorgen voor elkaar en zoeken naar ‘heil’ voor de buurt. En dat alles in het vertrouwen op de aanwezigheid van de Heer die nieuwe wegen opent. Elke kerkelijke 'buurt'-gemeenschap heeft die taak en gaat daarin een eigen weg. Wat op een bepaald moment niet meer kan, wordt afgestoten en dat wat als een nieuwe kans opkomt krijgt alle ruimte.
Vergeet op dit crisismoment de grote bestuurlijke vormen als clusters of een sterk stedelijk instituut. Doe wat je kunt doen in een kleine gemeente. Doe het met vreugde en visie in je eigen buurt en vergeet (even) de bestuurlijke en bureaucratische rompslomp. De situatie is zo ernstig dat ons niets anders meer rest. Er is een belofte van God voor twee of drie die in de naam van Christus samenkomen.
Het zeer verdrietige proces dat we nu doormaken, moet ons brengen tot vernieuwing. Dat waarvan we jaren dachten wat kerk-zijn inhield, blijkt niet meer te werken. Dat geven we dan ook op. In de christelijke gemeenschap heet dat: we 'verootmoedigen' ons en we verwachten het van de Geest die ons de weg wijst. Dat leidt altijd tot verandering en vernieuwing (en niet tot voortmodderen). We moeten niets afschrijven, maar ook niets kunstmatig in leven houden. En zeker moeten we geen belemmeringen opwerpen voor elkaar.
Clusterbesprekingen
Mijn grote zorg over het samenvoegen van wijkgemeenten van allerlei snit is dat groepen die juist een nieuwe weg gevonden hebben en gemeenten die bezig zijn aan nieuw missionair werk, gefrustreerd worden in hun functioneren. Dat kan hun fataal worden. Volgens dit plan moeten ze een groot deel van hun energie steken in structuuroverleg, clusterbesprekingen, synchroniseren van bestaande verbanden, etc. De Algemene Kerkenraad wil zelfs mensen aanstellen die dit structuurplan moeten laten landen. Het gevolg is dat de sterkere gemeenten nauwelijks meer toekomen aan hun eigenlijke werk en zwakkere al helemaal niet. Intussen verpietert het goede door het onttrekken van mensen en energie. Mijn advies: zoek het in wezenlijke vernieuwing.
Ik realiseer me dat verschillende collega’s de schrik om het hart slaat als ze zich de door mij geschetste vorm van kerk-zijn en hun aandeel daarin voorstellen. Wellicht moeten we dit van hen ook niet meer vragen en zorgen voor regelingen, zodat anderen die dit wel kunnen en willen, aangetrokken worden. Zo kunnen we met meer nieuw bloed werken aan de kerk van de toekomst.
Hoe dit allemaal bestuurlijk en financieel moet? Ik ben ervan overtuigd dat er zowel in kerkgebouwen als aantal predikanten diep gesneden moet worden. Dat geeft ook kansen aan kerkelijke (missionaire) werkers, niet als hulpjes van de dominees, maar als volwaardige medewerkers in het Koninkrijk van God. Het door mij geschetste beeld van een nieuwe kerk van en voor Den Haag past uitstekend in de kerkorde van de Protestantse Kerk. Daarin is de ‘wijkgemeente’ namelijk de eigenlijke gemeente (ordinantie 2-11-8; Toelichting op de Kerkorde, 104, 170).
Zwaartepunt
Het zwaartepunt moet liggen in de buurten en niet in grotere overkoepelende bestuursstructuren. Die zijn tot op zekere hoogte nodig – maar dan wel als ‘facilitators’. Te denken valt aan een model waarin alle buurtkernen (vroegere wijkgemeenten) een ‘gegarandeerd’ bedrag voor vier jaar krijgen. Blijkt daarna (of eerder) dat een gemeente geen toekomst meer heeft: stop dan en verklaar het gebied tot een missionaire werkplek. Zorg er echter ook voor, dat het diaconale werk en het profetisch getuigenis vanuit de kerk naar de stedelijke samenleving te horen en zien blijft.
Er is nu een mogelijkheid (kans!) om te doen wat overal in de wereld door de meeste kerken gebeurt: werken van onderaf en zo opbouwen. Vaak zijn deze buurtkerken een soort missionaire post in de eigen buurt. Zo zijn Haagse wijkgemeenten trouwens ooit ook begonnen: in een school of buurtgebouw met weinig middelen maar met enthousiasme, geloof in de liefde van Jezus en de kracht van de Geest, en vol hoop voor de buurt.
Het was opvallend dat het Nederlands Dagblad van 1 september twee stukken over Den Haag bij elkaar plaatste. Het eerste ging over de sluiting van de helft van de kerken en het andere berichtte over de start van nieuw werk in het Haagse Wateringseveld. Daar begint men door een initiatief van kerkplanting met kerkdiensten in een wijkcentrum.
Waarom zou dit laatste alleen voor nieuwe locaties kunnen en niet voor alle wijkgemeenten? Misschien omdat wij er niet in geloven en er niet voor durven te gaan. Misschien ook omdat we op dit gebied geen visie hebben en ook niet meer de geestkracht en de energie tot verandering. Als dit zo is, dan is dát het eigenlijke probleem. Daarover zou het gesprek dan moeten gaan. Maar begin niet met herstructureren en met een vorm van belemmeren van het goede werk dat er is. Als we geen visie en bestek hebben voor het nieuwe kerk-zijn, moeten we niet gaan verbouwen.
Den Haag: schud het harnas van het oude en het bestuurlijke van je af: begin opnieuw.
Zie ook het artikel van Bas Plaisier in Kerk in Den Haag van juli/augustus 2011: 'Groei Chinese kerk is voorbeeld voor ons'
‘Opnieuw beginnen’ vraagt om rigoureuze maatregelen die niet van 'bovenaf' geregeld moeten worden, maar vooral van 'onderaf' geloofd willen zijn indachtig het evangelie. Terecht wijs je er op dat het daaraan wellicht schort.
De realiteit is echter dat waar er van onderaf geweldige vitale bewegingen zijn - en die zijn er bijvoorbeeld in de Valkenbos- en Marcuskerk - men toch vasthoudt aan 'bestuurlijke' structuren. Min of meer, en vooral meer, wensen ze gefaciliteerd te worden vanwege hun vitaliteit, ook al kunnen ze het zelf financieel totaal niet opbrengen. That's the problem! Ze willen wel, maar kunnen of durven het niet. Daarom is jouw artikel zo goed.
Het roer moet om. De PGG zal er totaal anders uitzien als jij weer terugkomt in het Haagse en je zult versteld staan over het elan van onze gemeente van Christus.
Dit levert misschien geen beleid voor de korte termijn op, maar wel visie voor de kerk van (over)morgen. We kijken niet alleen naar ontwikkelingen met betrekking tot kerk en geloof, maar ook naar economie, politiek, klimaat, migratie etc. Daarbij steken we ons licht op bij nationale en internationale deskundigen en pioniers. Na een onderzoekstraject stellen we een aantal scenario's op voor de kerk. Dit kan weer resulteren in spannende experimenten en vernieuwende kerkvormen.
Ook hoopgevend is een boek en cursus over theologie en christelijke 'lifestyle'. Ik heb een boekje geschreven met de titel "Heerlijk Eenvoudig". Dit komt uit in oktober en zal zeker voor plaatselijke groepen een inspiratiebron kunnen zijn. Zie: www. heerlijkeenvoudig.nl