Kerk in Den Haag

Gemeenteraad

Vrede voor de Hofstad

Door Kees Posthumus
Gepubliceerd maart 2010, jaargang 13, nr. 124

Reportage Voor het eerst deed bij de gemeenteraadsverkiezingen de Partij voor de Vrijheid mee, in Den Haag en Almere. Kerken maken zich zorgen. Dit artikel uit het blad Woord & Dienst gaat over Den Haag, de verkiezingen en de kerken.

Den Haag is de meest gesegregeerde wijk van Nederland. Nergens wonen autochtone bewoners en nieuwkomers zo gescheiden. Hier vind je compleet witte en bijna geheel zwarte wijken. Hoe dichter bij de duinen, hoe chiquer. Rechts van de Laan van Meerdervoort, op het zand, liggen de rijkste wijken. Links, op het veen, de armste. Zelfs protestantse wijkgemeenten hebben een project nodig om elkaar te ontmoeten: Lijn 18. Gemeenteleden aan beide uiteinden van deze lijn, Benoordenhout en Laak, treffen elkaar: protestantse aso’s en protestantse kakkers, samen naar een klooster.

Laakkwartier
Rob van Essen is predikant in de wijk Laakkwartier, op het veen, “een grote wijk, nog net geen Vogelaarwijk, met mensen van veertig verschillende nationaliteiten. Hier vind je buurten die enigszins verpauperd zijn, naast buurten als het groene stuk Laak tegen Rijswijk aan, gewild bij jonge gezinnen. Onze wijk staat slecht bekend: hier ligt de Antheunisstraat, waar in november 2004 terroristen van de Hofstadgroep werden gearresteerd, met handgranaten en helikopters cirkelend in de lucht.
Er worden hier ongelooflijk veel activiteiten georganiseerd om mensen uit verschillende bevolkingsgroepen bij elkaar te krijgen, waar ontzaglijk veel vrijwilligers aan meewerken. De kerk doet daar volop aan mee, met een buurtmaaltijd, een maaltijd voor jongeren, buurtkoffie, een filmavond Zin in film.
Na dit interview moet ik direct door naar het Alleencafé, een maandelijkse activiteit van alle buurtorganisaties voor eenzame, oudere mensen die in georganiseerde activiteiten buiten de boot blijven. In onze wijk staat het prijswinnende vadercentrum, oorspronkelijk een diaconaal initiatief, nu een zelfstandig project. Hier komen honderden allochtone vaders om iets te doen: een opleiding volgen, koken voor het restaurant, Nederlands leren, spelen met hun jonge kinderen, werken in de weggeefwinkel.”

College
Nienke van Dijk is directeur van Stek, de dienstverlenende organisatie van de Protestantse Gemeente in Den Haag (zie kader). Stek is betrokken bij vele diaconale activiteiten, ook in het Laakkwartier. De diaconie is de plaats waar kerk en lokale politiek elkaar treffen. Van Dijk overlegt regelmatig met wethouders uit het Haags college van PvdA, VVD en GroenLinks. Stek ontvangt voor haar werk subsidies van verschillende afdelingen: jeugdwerk, sociale zaken en werkgelegenheid, welzijn en burgerschap.
Met de inzet voor interreligieuze dialoog zit Stek in het hart van de thema’s waar de PVV zich mee bezighoudt. Wilders zal niet snel op bezoek komen bij deze ‘waardeloze dromers van een kleffe multiculturele droom’. Stek organiseerde de dialoog bij iftarmaaltijden tijdens ramadan, de Haagse dag van de dialoog en bijeenkomsten naar aanleiding van uitspraken van een radicale imam.
Van Dijk erkent dat de dialoog niet van een leien dakje loopt en steeds minder vrijblijvend wordt. Maar er is geen andere weg. “Als je elkaar niet meer ontmoet, wordt het alleen maar erger. Op de dag van de politie-inval in de Antheunisstraat zouden wij ’s avonds een  interreligieuze iftarmaaltijd houden in het vadercentrum, maar dat moest worden ontruimd. Wij verplaatsten de bijeenkomst naar inloopcentrum De Oase, belden ons netwerk van geestelijke voorgangers en vroegen hun om te komen bidden: ‘Het gaat om onze wijk, wij moeten ervoor zorgen dat we er samen uitkomen.’ Iedereen kwam. Terwijl de sluipschutters op de daken lagen, baden wij samen om begrip. Het is mijn overtuiging dat alle inspanningen rond dialoog en ontmoeting ervoor zorgden dat het die dag niet uit de hand liep.”

Stemadvies
Met zijn collega’s in Den Haag Midden, waar het Laakkwartier onder valt, beraadde Van Essen zich over de reactie van de kerken op de komst van de PVV naar de Hofstad. “Ook in onze wijk is de aanhang voor de PVV groot, dat baart mij zorgen. Ik vrees de afbraak van veel sociale voorzieningen, wanneer de PVV het mede voor het zeggen krijgt. Juist de ontmoeting tussen verschillende culturen, waar de kerk zich juist voor inzet, komt dan onder druk te staan.
Wat wij als predikanten zeker niet wilden, was een kanselboodschap à la de jaren zeventig waarin de kerk vertelt wat mensen wel en niet moeten stemmen. Tegelijk was de vraag: Wat doen wij wel? Zwijgen was geen optie. Kerken staan voor een aantal kernwaarden, vanuit het evangelie: naastenliefde, mededogen, gerechtigheid. Evangelische waarden, die van invloed kunnen zijn op je stemgedrag. Daarover gaan wij artikelen schrijven in de verschillende wijkbladen in Den Haag Midden. En zonder specifiek over de gemeenteraadsverkiezingen te preken, zullen wij ook in de verkondiging deze waarden belichten. Het leesrooster geeft daar alle gelegenheid voor: Exodus. Maar we willen geen goedkope inkoppertjes.
Vorige week preekte ik over de twee vroedvrouwen, Sifra en Pua, uit Exodus 1. De farao maakt zich zorgen over de snelheid waarmee het volk zich vermenigvuldigt. De vergelijking is snel gemaakt. Sommige mensen worden ook bang wanneer in hun wijk steeds meer vreemde mensen komen wonen. Die angst moet je niet proberen weg te praten door te zeggen ‘u mag niet bang zijn’. De farao spreekt over ‘ons volk’ en ‘dat volk’, wij, zij. Uitgerekend hij is de eerste die Israël een volk noemt. Daar gaat het mis: dat volk, die Turk, die moslims, wij Nederlanders.”

Boerka
Ook Van Dijk is bezorgd over de populariteit van de PVV. “De interreligieuze dialoog hangt niet af van de PVV, maar grote winst voor deze partij zegt veel over het verharde klimaat. De ontmoeting tussen mensen uit verschillende culturen en godsdiensten wordt verdacht gemaakt. Terwijl de dialoog in alle godsdiensten een kwetsbaar punt is, omgeven met vragen. Voor een dialoog is openheid nodig, als die ontbreekt, houdt het op. Het gaat er in de dialoog niet om je eigen visies op te geven, op vrouwenemancipatie, homoseksualiteit, hoofddoeken. Integendeel. Ik blijf zeggen dat in een open, sociale samenleving geen boerka’s passen. Dat is een antisociale verklaring: ‘ik wil geen contact’.
Al sinds de aanslag op de Twin Towers in 2001 is het klimaat tegenover moslims verhard. Kerken kennen het onbehagen in de wijken als geen ander. Je hoeft maar een ochtend in een inloophuis als De Oase te zitten, of je hoort alle thema’s waar Wilders ophamert, voorbijkomen. Toch lukt het mensen in deze wijken om samen te leven. Kerken hebben altijd ingezet op ontmoetingen als basis voor samenleven.
Pal naast de Lukaskerk zou een voorziening komen voor gepensioneerde dak- en thuislozen. Daar kwam protest tegen. Wij zijn daar aanwezig, de informatiebijeenkomst wordt in de kerk gehouden. Daar gaat alles over tafel: weerstand, populistische praat, maar ook het besef ‘het zijn ook mensen, die een plek moeten hebben in de stad’. De kerk brengt mensen bij elkaar. De opvang was nog niet geopend, of de kerk organiseerde al een maaltijd met de nieuwe buren.”

Moskee
Kiezersonderzoek geeft de PVV veel aanhang in protestantse kerken, die lijkt voort te komen uit angst voor dat andere geloof, de islam. Van Essen: “Onze kerkelijke vrijwilligers zijn uitstekende mensen, die al een leven lang in Laak wonen en niet vluchtten toen de wijk verkleurde. Zij zeggen: ‘Wij doen ontzettend ons best om met islamieten in contact te komen, maar de liefde moet voortdurend van onze kant komen. Wij gaan voor een feest naar de moskee, maar als wij hen uitnodigen, horen wij: “Wij komen niet in de kerk want dat mag niet van Allah.”’ En tegelijk daar achteraan: ‘Maar wij gaan geen Wilders stemmen, hoor!’ Vanuit hun dagelijkse contacten weten ze goed dat het beeld dat Wilders van moslims schetst een karikatuur is.
Ik ben niet bang voor de PVV. Het zal deze partij net zo vergaan als de Boerenpartij of de Lijst Pim Fortuyn. Die partijen imploderen na verloop van tijd, door intern geruzie. De politiek heeft altijd een onderstroom van ontevreden mensen gekend, maar de gevestigde partijen onderkennen dat onvoldoende. In de jaren zeventig stond ik in de Indische buurt in Amsterdam. Ik tekende bezwaar aan dat mijn gemeenteleden, die naar Janmaat lonkten, werden uitgemaakt voor fascisten. Het waren juist trouwe PvdA-stemmers, die uit wanhoop op de Centrumdemocraten stemden. In die tijd schreef ds. A.A. Spijkerboer, ik meen in Woord & Dienst: ‘De progressieve lieden die hun staf breken over de mensen in de arbeiderswijken, moeten eerst de huiskamer van hun villaatjes in Bussum met een houten schot in tweeën delen, om aan de andere kant een Turkse familie te kunnen herbergen.’”
Van Dijk: “De PVV kan voorbij gaan, maar ook veel stukmaken dat in de afgelopen jaren moeizaam is opgebouwd. In Rotterdam maakte Leefbaar Rotterdam ook veel kapot.”

Evangelie
Van Essen is een predikant die met beide benen in de samenleving wil staan. “Daar zal moeten blijken wat het evangelie waard is. Ik ben van origine heel evangelisch. Healing is voor mij een kernwoord. Mijn doctoraalscriptie heette ‘Heel de stad’: trek je als kerk niet terug op een eilandje en genees de stad, maak haar heel.
Mijn leven lang ben ik al geboeid door de interactie tussen spiritualiteit en engagement, ik hoor tot de ‘linkse evangelicals’. Ik ben dan ook niet blij met de ontwikkelingen binnen de PKN. Naast vage spiritualiteit maakt zich een evangelicalisering breed, die juist niet wortelt in de samenleving.
Ik ken ook mijn onderbuikgevoelens, hopeloze momenten dat het nooit goed komt. Juist dan is het mijn evangelische spiritualiteit die mij doet realiseren: hoe zou ik behandeld willen worden als ik als vreemde in deze stad zou komen wonen? Je hoort als kerk niet bij het establishment, maar bij de mensen die in de knel zitten. Dat zijn in andere tijden en andere plaatsen steeds weer andere mensen. Dat zijn nieuwkomers, maar ook de vijfenzeventig jaar oude dame die haar trappenhuis ziet verkleuren. Toen ik in Loosduinen stond, waren het de weduwen die in een veel te groot huis woonden, het financieel moeilijk hadden en vereenzaamden.”

Dominant
Ook Van Dijk benadrukt de taak van de kerk in de wereld. “De kerk is gericht op de vrede van de wereld, de stad. Kerken en moskeeën moeten een positieve bijdrage leveren aan de samenhang tussen verschillende bevolkingsgroepen. Het helpt, juist in tijden van spanning, wanneer de voorgangers van kerken en moskeeën elkaar kennen, als bondgenoten.”
Als kerkelijke vrijwilligers stellen dat in de dialoog de liefde steeds van hun kant moet komen, analyseert Van Dijk als een socioloog. “Om te beginnen is er een probleem met de taal: het werkt niet als je mensen die het Nederlands niet beheersen, om de tafel zet met mensen die hier geboren en getogen zijn. Daarnaast maken christenen in Den Haag deel uit van de dominante groep die haar zaakjes op orde heeft, terwijl een groot deel van de nieuwkomers, zeker de eerste generatie, te veel bezig is met overleven, een bestaan op te bouwen. In deze maatschappelijke verhoudingen zullen mensen eerder de bescherming van de eigen gemeenschap zoeken en niet snel naar buitentreden. Dat verschuift bij de volgende generaties, verwacht ik.”

Liefde
Volgens Van Dijk moet de kerk in het debat over de multiculturele samenleving een ander perspectief hanteren dan de PVV. “Wilders redeneert in een vast systeem: de ideologie van de islam is het probleem, die is van alles de oorzaak. Kritiek of bezwaren op zijn redenering wijst hij af als ‘slap gelul’. Binnen zijn systeem is geen ruimte voor andere perspectieven, zoals wij die hanteren. Kerken moeten werken vanuit een ander perspectief: ons gaat het erom dat wij in deze stad samen kunnen leven, als mensen van verschillende geloven. Ons geloof leert ons te zoeken naar vrede en liefde voor de stad. Daarom zoeken wij contact met moslims en willen wij hun de ruimte geven, hun geloof te beleven.
Onze predikant vertelde laatst in haar preek over ontmoetingen met oudere mensen uit de gemeente die over buitenlanders klaagden. Het volstaat niet om te zeggen: U mag niet zo racistisch praten. Luister eerst naar de zorgen en moeiten. Dan ontstaat misschien de ruimte voor andere verhalen: de oude mevrouw die jarenlang thuis kon blijven wonen, omdat haar Turkse buren haar elke dag een pannetje soep kwamen brengen. De kracht van de kerk kan zijn de angst bij mensen te erkennen en tegelijk te appelleren aan de waarden van christelijk geloof: naastenliefde, gerechtigheid, vrijheid, vrede.”

Bloot
De mannen van het Vadercentrum gingen samen zwemmen. Veertig mannen kleden zich om, en uit, in een kleedzaal. Een Antilliaanse man maakt er een complete show van. Hij ging vroeger ook al naakt zwemmen in de rivier. Een Nederlandse man doet er niet moeilijk over, hij is wel wat gewend. Een Turkse man is terughoudend en schaamt zich, zijn grote handdoek komt goed van pas. Zoiets zou voor een conflict kunnen zorgen. In het vadercentrum van het Laakkwartier leidt het tot een goed gesprek over wat bloot betekent in verschillende culturen.

Tranen
Een soennitische moslim vertelde Nienke van Dijk over zijn bezoek aan sji’itisch feest: Asjoera, de herdenking van de veldslag bij Kerbala. Daar hakten de heersende machten de imam Hoessein in de pan, een kleinzoon van de profeet Mohammed en zelf voorvader van het sji’itsch leiderschap. De man was tot tranen toe bewogen. Nienke herkende de ontroering en vertelde hoe zij tot tranen geroerd is, als op Goede Vrijdag het verhaal over Jezus’ lijden wordt verteld. Hoe de dialoog voorbij aan alle beleefdheid en problemen belandt op een spiritueel niveau.

Dit artikel verscheen in het blad Woord & Dienst, nummer 4, 2010. Woord & Dienst is een tweewekelijks opiniërend magazine voor de Protestantse kerk in Nederland.

Kijk voor een reportage over Laakkwartier, PVV en o.a. de Laakse kerken naar Netwerk van 2 maart, via www.uitzendinggemist.nl.