Baltische Berichten (3): Vrijheid moet je vieren

Rob van Essen brengt KDH-lezers op de hoogte van zijn belevenissen in Litouwen. Hij is daar namens KDH voor een ‘zomerschool’, een onderdeel van het uitwisselingsproject van de OBAK-stichting (Otto Bartning Arbeitsgemeinschaft Kirchenbau).

Kaunos ligt een uur rijden van Vilnius. Kleiner van omvang komt de stad wat gemoedelijker en minder haastig over dan Vilnius. Ik voelde me vandaag een archeoloog die bij het graven op allerlei lagen van vroegere bewoning stuit. Dat begon al direct bij de voormalige Garnison Kirche. De treurige gevel bleek nog heilig vergeleken met wat we binnen te zien kregen. De kerk was in de 16e eeuw gebouwd voor de RK-eredienst. Later werd, in de Tsarentijd, het interieur aangepast voor de Orthodoxe eredienst. Toen de Duitsers het voor het zeggen kregen (begin 20e eeuw), werd het een RK-garnizoenskerk. Even gloorde er zelfstandigheid voor het volk van Litouwen en werd het een kerk voor de eigen militairen. Totdat de communisten – na het verdrag tussen Hitler en Moskou – de macht overnemen.

Een kerk naast een school? Het zou je jeugd op verkeerde gedachten kunnen brengen. In de kerk werd een vloer aangebracht, de ramen dichtgemetseld en de (lichtloze) benedenruimte werd een gymnastieklokaal. Op de eerste verdieping kwam een bioscoop en toneelzaal en werd alles wat aan de oorspronkelijke bestemming herinnerde weg gemetseld. Inmiddels is het gebouw aan de kerk terug gegeven en heeft men besloten die in zijn oorspronkelijke staat te herstellen. Een miljoenenproject en dat in een land waar in het publieke domein nog wel wat te verbeteren valt. En toch…

Met dit project wil men ook een teken stellen, een plaats van herinnering waar zichtbaar wordt dat vrijheid kostbaar is en steeds weer bevochten moet worden. De erop volgende wandeling bracht ons bij de Petrus en Paulus-kathedraal. De kerk was afgeladen en het bleek dat de leerlingen van de nabijgelegen school in een feestelijke dienst hun diploma ontvingen. Het zingen golfde prachtig door de kerk en de jongens en meisjes kwamen glunderend naar buiten, opgewacht door trotse ouders, opa’s en oma’s. De kerk als een plaats waar talent erkend wordt en de toekomst in jonge mensen oplicht.

Stalin kon de garnizoenskerk wel sluiten, maar het verlangen naar vrijheid laat zich niet wegmetselen. Dat werd ook zichtbaar in de Christi Auferstehung-kerk, gelegen op een heuvel boven de stad. In de jaren dertig van de vorige eeuw bedoeld als symbool van de hervonden zelfstandigheid van Litouwen. Maar in 1939 legden de communistische bezetters de bouw stil en werd de kerk een fabriek voor radiotoestellen. Het prachtige middenschip kreeg 5 vloeren en in de zijbeuken werden er drie aangebracht. Het kruis werd van de toren verwijderd en door een antenne vervangen. Communistische leuzen op de gevel en een bevolking die zich tot op het bot vernederd voelde. Toen Litouwen zijn vrijheid herkreeg, werd het zwaar geschonden gebouw weer tot een huis van gebed getransformeerd. Opstanding! In 2004 werd het dan eindelijk, na vijfenzestig jaar, ingewijd als kerk. En het is bepaald geen lege huls of museum. Toen wij, nog wat stil, naar buiten gingen, arriveerde juist een kleurig bruiloftsgezelschap. Twee verhalen van afbraak en bezetting vandaag en twee verhalen van vreugde en geloof in de toekomst.

Als we ons in Nederland eens realiseerden hoe kostbaar onze vrijheid is, wellicht zouden onze kerken dan ook plaatsen kunnen worden waar opstanding gevierd en gein bewaard blijft.

Rob van Essen
Rob van Essen is onder andere emeritus-predikant en redacteur bij Kerk in Den Haag.

Deel dit artikel