Baltische Berichten (7): Rode droom in het museum

Rob van Essen brengt KDH-lezers op de hoogte van zijn belevenissen in Litouwen. Hij is daar namens KDH voor een ‘zomerschool’.

Het Oorlogsmuseum, gevestigd in de ‘Kruittoren’ blijkt alleen over de Eerste Wereldoorlog te gaan. Doordat Nederland in 1914-1918 neutraliteit handhaafde, leeft de ‘grote oorlog’ – zoals die nog steeds in België en Frankrijk heet – nauwelijks in ons bewustzijn. Toch ving Nederland duizenden Belgische vluchtelingen op, wat ook toen niet altijd van harte ging.

Hier herinneren standbeelden en gedenkstenen aan de strijders die een eeuw geleden hun leven voor de vrijheid gaven. De Kruittoren, een voormalige vesting, weerstond meerdere belegeringen. Hij staat symbool voor de koppige vrijheidsdrang van het Letse volk. Letland was onderdeel van het Russische rijk en vanaf 1914 vochten de Letten in het Tsaristische leger. Gaande de oorlog hebben Letse officieren door dat de macht van de tsaar tanende is. In de aanloop van de Russische revolutie voeren de Bolsjewisten en aanhangers van de Tsaar (de Witten) hun eigen strijd. Daarom formeren deze officieren Letse eenheden die voor onafhankelijkheid gaan als Rusland de strijd staakt. Na felle gevechten met de Duitse legers is de onafhankelijkheid in 1919 een feit. In het hart van Riga staat het indrukwekkende vrijheidsbeeld dat in 1935 werd geplaatst.

Hoog troont een vrouw (de Letten noemen haar Milda) met drie sterren in de opgeheven handen, voor elke provincie één. Als Hitler en Stalin in 1940 een verdrag sluiten wordt Letland weer door Stalin geannexeerd. In juni 1941 verdrijven de Duitsers het Sovjetleger en in de periode tot 1944 wordt 90 % van de Letse Joodse bevolking uitgemoord. Na de ‘bevrijding’ door de Russen in 1944 werden honderdduizenden gedeporteerd en liet men tientallen kritische intellectuelen verdwijnen.

Milda was in deze donkere jaren een nationalistisch symbool waar Stalin van af wilde. De prachtige neo-Byzantijnse ‘Geboorte van Christus’ kathedraal kon hij tot planetarium laten verbouwen. Maar angst voor brede buitenlandse afkeuring maakte dat Milda zijn ‘zuivering’ overleefde. Na de ‘Wende’ in 1989 komen de Letten dagelijks op het plein ervoor demonstreren voor hun onafhankelijkheid. Gorbatsjov zwicht en in 1991 komt aan een lang historische onrecht een einde. Maar niet nadat, in een laatste krampachtige poging dit vrijheidsverlangen te onderdrukken, politieagenten en cameramensen gedood worden door de ‘Zwarte baretten’ van de Sovjet Unie.

Een wandeling door het Kronvaldapark bepaalde ons erbij. Stenen met namen zagen we. Namen van deze martelaren van de vrijheid op vijf stenen langs de paden. Nog maar zesentwintig jaar geleden werd hier de vrijheid verkregen.

Riga is nu een bruisende stad waar aan wegen en gebouwen wordt gewerkt. Jugendstil- gevels pronken weer in oude glorie, het museum van de Letse Rode Schutters herbergt nu het ‘Bezettingsmuseum’. De ‘Bezetting’, die een bevolking de rode droom door de strot wilde duwen, is voorgoed tot museumstuk gedegradeerd. Passender ruil laat zich niet denken.

Honderden jonge zangers zien we in de stad, die uit heel de wereld zijn gekomen voor de Koren Olympiade. Jonge gezinnen leveren de kleinen af bij springkussen en luchtkasteel. Misschien snappen alleen Letten de samenhang tussen Kruittoren en speelkasteel.

Rob van Essen
Rob van Essen is onder andere emeritus-predikant en redacteur bij Kerk in Den Haag.
Kerk in Den Haag is partner van het educatieve Erasmus + uitwisselingsproject ‘Sacrale ruimten als plaatsen van herinnering’ van de Europese Unie, waaraan tien instellingen in acht landen deelnemen.

Foto: Gerestaureerd Jugendstil-huis naast vervallen pand in Alberta Iela.

Deel dit artikel