Mediarevolutie met Facebook? Gutenberg was eerder

Het verschijnsel dat sociale media als Facebook revoluties ontketenen is niet nieuw. Al in de zestiende eeuw discussieerden gemeenschappen wereldwijd over macht, Facebook en politiek. De boekdrukkunst veranderde de wereld. Wat staat ons nu te wachten?

De Reformatie had een binnen- en een buitenkant. Als je vandaag leest wat er destijds gebeurde, gaat het meestal om de binnenkant. De rappe omwenteling binnen de theologie, de verandering hoe mensen over de rechtvaardiging van hun zonden, de verlossing en het hiernamaals dachten.
Aan de buitenkant raasde een ongekende mediarevolutie door Europa die voor de verspreiding van de Reformatie zorgde. Dat Luther op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen in Wittenberg aan een kerkdeur heeft gespijkerd, was niemand te weten gekomen, als die stellingen niet dezelfde dag in grote oplage waren gedrukt en verspreid. Daarbij is om het even, of Luther echt hamer en spijkers in handen heeft genomen. Wat telt is dat dit plaatje op gedrukt papier breed in omloop kwam – en zo het ‘merk’ Luther vormde.
Zonder boekdruk geen Reformatie. Maar ook het omgekeerde is waar: pas dankzij de Reformatie kon het medium ‘boek’ doorbreken. Johannes Gutenberg, die in Mainz de drukkunst via losse letters had uitgevonden, was eraan failliet gegaan. Maar ineens kwam er een gigantische vraag naar gedrukte Duitse Bijbels, flyers, pamfletten en spotprenten. Zo kon hij met zijn boekdruk grof geld verdienen. In andere steden volgden velen hem.

Mediarevolutie
Voor ons is het vandaag onmogelijk voor te stellen, wat dit voor de mensen betekende. De gemiddelde burger kon niet lezen, wist bijna uitsluitend wat zich in zijn eigen dorp of stad afspeelde en had buiten de kerk haast nooit eerder een afbeelding van iets gezien, omdat papier en inkt duur waren. Bijna iedereen ging elke zondag naar de kerk om ‘de mis bij te wonen’. Die werd in het Latijn gehouden, haast niemand begreep ook maar een snars. Een actieve deelname aan de dienst door de gemeente was al helemaal uitgesloten.
Over zulke mensen raasde nu een mediastorm heen. Plotseling deden koortsige verhalen de ronde, over wat écht, letterlijk, in de volkstaal in de Bijbel stond. Om de haverklap werden op de pleinen en markten pamfletten voorgelezen, zowel over omwentelingen in kerk en politiek elders als ook over veranderingen in de theologie. Ineens hingen brutale, oneerbiedige en soms ronduit kwetsende spotprenten over kerkelijke leiders aan de muren en vlogen gedrukte plaatjes over uitspattingen in Rome, bijbelverhalen en het hiernamaals van hand tot hand. Binnen korte tijd veranderden ook de diensten op zondag: ze waren voor gewone mensen te verstaan en die maakten via de nieuwe gemeentezang – het nieuwe medium ‘kerklied’ – er deel van uit. Ook zingend leerde je op een tot dan ongekende manier over geloof en Bijbel.
Deze nieuwe media bleken zeer invloedrijk voor het ontstaan van een nieuw samenhorigheidsgevoel. De mensen zongen samen over het goddelijk heil, luisterden samen naar bijbelverhalen die zij ineens verstonden en lachten samen over gekke prenten van heersers en kerkleiders.
De Reformatie en alle omwentelingen die zij teweegbracht, zijn ondenkbaar zonder deze mediarevolutie. Je vraagt je af, waar onze rap veranderende media vandaag de dag allemaal toe zullen leiden.

Axel Wicke
Foto: Spotprent. De koninklijke pracht en praal van de paus op een paard vloekt met Jezus’ sombere nederigheid op een ezel. Museum Catharijneconvent.

Voordracht met beelden over spotprenten van de Reformatie, woensdag 22 november, 14.30 uur, Maranathakerk.

Kerk in Den Haag  bestaat in november precies twintig jaar. De redactie is benieuwd: wat vindt u van het blad/de website? Uw mening (2 minuten invultijd) is ons verjaardagscadeau. Daarmee hopen wij u te trakteren op een nog mooier blad/website. Om de redactie blij te maken: klik hier.

Deel dit artikel