Rabbijn Shmuel Katzman: ‘Is er geen hoop?’

De Bijbel is een inspiratiebron voor kunstenaars. Rabbijn Shmuel Katzman laat zich inspireren door het Amalek-monument aan het Rabbijn Maarsenplein.

Elie Wiesel, Holocaustoverlevende en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, placht te zeggen:

Het tegenovergestelde van liefde is niet haat.
Het tegenovergestelde van kunst is niet lelijkheid.
Het tegenovergestelde van geloof is niet ketterij.
Het tegenovergestelde van het leven is niet de dood.
Het tegenovergestelde van dit alles is onverschilligheid!


Wie over het Rabbijn Maarsenplein loopt, kan moeilijk onverschillig blijven ten opzichte van het grote Joods Monument dat daar staat. Toch moet ik aan Wiesels citaat denken wanneer ik aan het monument denk.

De huidige locatie en samenstelling van het monument is vrij recentelijk onthuld, in 2016. Het meest opvallende element van het monument hing echter al sinds 1967 op de Gedempte Gracht: de grote Davidster van beeldhouwer Dick Stins (1914-1984). In het midden van de Davidster zien wij een gezin dat bescherming zoekt. Aan hun voeten is een liggend Shoah-slachtoffer afgebeeld. Naast de Davidster staat een vers uit Deuteronomium 25: ‘Gedenk wat Amalek u gedaan heeft… vergeet het niet.’ Daaronder staat in het Hebreeuws dezelfde tekst.

Amalek

Wie of wat is Amalek? Waarom wordt naar Amalek verwezen op een gedenkteken voor de slachtoffers van de Shoah?

Het verhaal van Amalek staat in Exodus (17,8-16). Het volk Israël, net bevrijd uit de Egyptische slavernij, werd in het plaatsje Refidim plotseling aangevallen door de Amalekieten. Een laffe aanval op een moe en uitgeput volk, zonder enige aanleiding. Jozua leidde de tegenaanval, terwijl Mozes met zijn broer Aäron en neef Chur een heuvel beklom om te bidden om Gods hulp in de strijd. Nadat de Amalekieten verslagen waren, beval God Mozes om de slag van Amalek voor de eeuwigheid vast te leggen. Samen met de eeuwige herinnering komt ook de opdracht om de strijd tegen Amalek in alle generaties voort te zetten.

Nou en?

Wat is de boodschap van het Amalek-gedenkteken? Wat moet de kijker anno 2020 denken? Is de boodschap: het is altijd zo geweest en het zal altijd zo blijven? Is er geen ruimte voor hoop? Geloven wij niet in vooruitgang en verbetering?

Het volk Amalek bestaat al lang niet meer, hun identiteit is vergaan en hun onbeheerste haat bedreigt niemand meer. Waaruit bestaat de eeuwige strijd met Amalek? De opdracht om Amalek te herinneren en bestrijden richt zich nu op het allegorische Amalek. Niet een vreemde natie ergens ver weg; vandaag is Amalek een interne vijand in onszelf.

Amalek is de stem van twijfel, de kilte van apathie. Na de wonderen van de Uittocht uit Egypte was er geen volk of stam die eraan dacht om Gods volk aan te tasten. De (mislukte) aanval van Amalek koelde de ontzaglijke eerbied van de volkeren af. Vaak weet je wanneer iets goed is, besef je dat de Schepping niet willekeurig is ontstaan, dat er een doel in het leven is. Maar voordat deze kennis zich kan vertalen in passie en actie, fluistert een kleine stem in ons: nou en? Dat is de stem van Amalek.

Het verraderlijke Amalek bestrijdt onze innerlijke overtuigingen niet, hij koelt de inspiratie af zodat ons dagelijks handelen niet beïnvloed wordt. Daartegen is maar één verdediging mogelijk: aanvallen! Apathie kan men niet met redenen bestrijden. Apathie is irrationeel en ons antwoord daarop moet juist supra-rationeel zijn. Doe iets goeds zonder goede reden. Wees vriendelijk zonder een verklaring. Houd irrationeel van je medemens – dat is de voortdurende strijd tegen Amalek! Vergeet het niet. De Amalek-strijd is een oproep tot actie en een aanwijzing hoe je de schadelijke effecten van apathie en onverschilligheid kan tegengaan.

Na de Tweede Wereldoorlog riep iedereen: ‘Nooit meer!’ Vijfenzeventig jaar nadien weten wij dat de werkelijkheid anders is. Het Amalek-gedenkteken is een oproep aan de voorbijganger: ‘Wees niet onverschillig. Laat de kille apathie jouw innerlijk vuur niet afkoelen!’

Shmuel Katzman is rabbijn bij het Rabbinaat Den Haag